Ονομάζουμε αλεξιθυμία την κατάσταση στην οποία κάποια/κάποιος δεν έχει επαφή με τα συναισθήματά της/του, δεν μπορεί να τα αναγνωρίσει και να τα περιγράψει. Συνήθως είναι δύσκολο ακόμα και να συγκεντρωθεί η προσοχή στο πεδίο των συναισθημάτων, μοιάζει με μια πραγματική απώθηση των συναισθημάτων από τον πνευματικό κόσμο και αυτό περιγράφεται με τον όρο αλεξιθυμία, μιας και προκύπτει από το αρχαίο ρήμα αλέξω (π.χ. αλεξίσφαιρο, Αλέξανδρος) που σημαίνει απωθώ και την επίσης αρχαία ρίζα “θυμός” που συναντάμε σε πολλές σύγχρονες λέξεις (π.χ. θυμικό, θύμος αδένας) και περιγράφει τη διάθεση, τη συναισθηματική κατάσταση.
         Ο ορισμός ανάγεται λοιπόν στην υποκειμενική αντίληψη των συναισθημάτων και για αυτό δεν είναι εύκολο να ορίσουμε και να “μετρήσουμε” την αλεξιθυμία. Για να δώσουμε ένα παράδειγμα, ας φανταστούμε έναν άνθρωπο που σε γενικές γραμμές δεν μπορεί να καταλάβει τι νιώθει και να περιγράψει τα συναισθήματά του. Ακόμα κι αυτός ο άνθρωπος, σε ακραίες καταστάσεις όπου τα συναισθήματα γίνονται πολύ έντονα, όπως σε μια έκρηξη θυμού ή σε μεγάλη θλίψη για την απώλεια ενός κοντινού προσώπου, τότε μπορεί να αντιληφθεί και να περιγράψει αυτό που νιώθει. Σε αυτό το παράδειγμα, που όμως είναι αρκετά συχνό, μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει απώθηση των συναισθημάτων αλλά δεν έχει συγκεκριμένα και διαρκή χαρακτηριστικά ώστε να θεωρηθεί ως πάθηση. Οι δυσκολίες στον ορισμό και τη διάγνωση οδήγησαν στο να μην έχει καταχωρηθεί η αλεξιθυμία ως διαταραχή, σύμπτωμα ή τύπος προσωπικότητας μέχρι σήμερα και αποτελεί ακόμα πεδίο συζήτησης και πολλές φορές διαφωνίας ανάμεσα σε επιστήμονες. Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι η αλεξιθυμία ως κατάσταση αφορά σε μεγάλο βαθμό ανθρώπους που πάσχουν από έντονο άγχος όπως σωματοποιημένο στρες (δηλαδή “ψυχοσωματικά” συμπτώματα), ψυχικό τραύμα (PTSD, DT και c-PTSD), κάποιες περιπτώσεις αυτισμού και σπανιότερα είναι αποτέλεσμα εγκεφαλικής βλάβης με σαφώς διακριτά χαρακτηριστικά. Συμφωνούμε ότι είναι ένα χαρακτηριστικό που μπορούμε να συναντήσουμε συχνά αλλά σε πολύ διαφορετικό εύρος, υπάρχει δηλαδή μεγάλη ποικιλία στο βαθμό της αλεξιθυμίας σε διαφορετικούς ανθρώπους που μπορούν να πάσχουν από διαφορετικές διαταραχές ή να μην έχουν κάποια διάγνωση. Υπάρχουν κάποια ειδικά τεστ, όπως το τεστ του Τορόντο (TAS-20), που μπορούν να βοηθήσουν στην κατανόηση του βαθμού της αλεξιθυμίας, όχι όμως σε κάποια επίσημη διάγνωση η οποία όπως είπαμε δεν υφίσταται με τα σύγχρονα συστήματα ταξινόμησης ICD-11 και DSM-V
         Γιατί συμβαίνει, όμως, η απώθηση των συναισθημάτων; Γιατί είναι δύσκολη η αναγνώριση και η περιγραφή των συναισθημάτων και πότε συμβαίνει αυτό; Η απάντηση σ αυτήν την ερώτηση έχει κατά τη γνώμη μου τρεις άξονες:
         i/ Ο πρώτος, ο οποίος ερευνάται από την νευροεπιστήμη, έχει να κάνει με ασαφείς μέχρι τώρα μηχανισμούς που περιλαμβάνουν διαφορετικά κέντρα του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνα για την γέννηση, την αναγνώριση και την κατανόηση των συναισθημάτων και κυρίως τη σύνδεση μεταξύ των κέντρων αυτών. Τέτοια κέντρα είναι για την γέννηση του συναισθήματος η αμυγδαλή, για την αναγνώριση ο κοιλιακός-έσω προμετωπιαίος φλοιός (vm-PFC), για τη σύνδεση συναισθήματος με αντίστοιχο γεγονός ο ιππόκαμπος, για τη σχέση συναισθήματος και σωματικών αισθήσεων η νήσος (insula). Επίσης, πιο γενικά θεωρούμε ότι το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου έχει περισσότερο να κάνει με συναισθηματικές λειτουργίες απ’ ότι το αριστερό. Υπενθυμίζω ότι μεγάλη σημασία έχει η σύνδεση μεταξύ αυτών των περιοχών και εκεί ακριβώς στοχεύει και η αντιμετώπιση της αλεξιθυμίας μέσω της ικανότητας των νευρικών μας κυττάρων να δημιουργούν νέες συνάψεις, δηλαδή νέες συνδέσεις. Υπάρχουν διαφορετικές υποθέσεις για την δυσλειτουργία του νευρικού συστήματος στην αλεξιθυμία και η έρευνα είναι ακόμα σε εξέλιξη. Αυτό που αξίζει να συγκρατήσει κανείς είναι ότι αυτή η “απώθηση των συναισθημάτων” γίνεται αυτόματα, δεν γίνεται συνειδητά και για αυτό εμπλέκονται πολλοί διαφορετικοί νευρολογικοί μηχανισμοί που αφορούν πολλαπλά κέντρα του εγκεφάλου ².
        ii/ Ερχόμαστε στον δεύτερο παράγοντα που έχει να κάνει με την αλεξιθυμία. Ο σύγχρονος τρόπος ζωής έχει πολύ γοργούς ρυθμούς, “κυνήγι” χρόνου, αποξένωση ολοένα αυξανόμενη με την αδιάκοπη χρήση των κινητών, άγχος και ανασφάλεια λόγω οικονομικής και κοινωνικής κρίσης και αυτά τα φαινόμενα είναι πιο έντονα στα μεγάλα αστικά κέντρα. Αποθεώνεται η ταχύτητα και η αποτελεσματικότητα η οποία λανθασμένα πιστεύεται ότι επιτυγχάνεται μέσα από την αδιάκοπη λειτουργία του μυαλού και την ψυχολογική πίεση, ενώ ελάχιστη σημασία δίνεται στα υποκείμενα συναισθήματα. Η ίδια η εκπαίδευσή μας, από μικρά παιδιά, δίνει έμφαση στο νοητικό κομμάτι και πολλές φορές αδιαφορεί για την καλλιέργεια κοινωνικών δεξιοτήτων και την ανάπτυξη της συναισθηματικής νοημοσύνης. Σε επίπεδο εγκεφάλου και νευρικού συστήματος αυτό σημαίνει συνεχώς ενεργοποίηση του συμπαθητικού συστήματος. Το συμπαθητικό σύστημα είναι αυτό που ενεργοποιείται όταν βρισκόμαστε σε στρες, δηλαδή σε κατάσταση επιβίωσης για τον οργανισμό (survival mode - fight, flight or freeze) και σε συνδυασμό με την υπερλειτουργία του άξονα υπόφυσης-επινεφριδίων ο οργανισμός μας κατακλύζεται από την έκκριση αδρεναλίνης. Ένας άνθρωπος που είναι σε αυτή την κατάσταση, εξαιτίας του στρες, δύσκολα μπορεί  να έχει επίγνωση των συναισθημάτων. Με αυτόν τον τρόπο, όμως, χάνει τη συναισθηματική διάσταση της ζωής του και κατά συνέπεια αδυνατεί να δώσει ικανοποιητική ερμηνεία για καταστάσεις στη ζωή του όπου κυρίαρχο ρόλο παίζουν τα συναισθήματα κι όχι η λογική. Είναι συχνό σε ανθρώπους με κάποιου βαθμού αλεξιθυμία να μην μπορούν να καταλάβουν κάποιες συμπεριφορές γιατί “χάνουν” τον συναισθηματικό παράγοντα στην κατάσταση που τους απασχολεί. Αυτό αφορά τόσο τα δικά τους όσο και τα συναισθήματα των γύρω τους και η αδυναμία επαφής με αυτά οδηγεί στην αδυναμία πλήρους κατανόησης καταστάσεων, συμπεριφορών, και επιλογών και συχνά τελικά στην απομόνωση. Τα εκπαιδευτικά συστήματα των προηγμένων χωρών έχουν  αρχίσει πλέον να λαμβάνουν αυτό υπόψη τους και να αλλάζουν το εκπαιδευτικό μοντέλο ώστε να καλλιεργείται η ενσυναίσθηση και οι κοινωνικές δεξιότητες που είναι απαραίτητες για τη ζωή μας ως κοινωνικά όντα. Θυμίζουμε ότι η κοινωνική ζωή είναι βιολογικά απαραίτητη στον άνθρωπο όπως και σε όλα τα ανώτερα θηλαστικά, δηλαδή το νευρικό μας σύστημα είναι έτσι φτιαγμένο ώστε να είναι απαραίτητη η αλληλεπίδραση με άλλους ανθρώπους.  Ένας επιπλέον παράγοντας που είναι χρήσιμο να λάβουμε υπόψη μας είναι η κυρίαρχη κοινωνική αντίληψη ότι η έκφραση συναισθημάτων θεωρείται συχνά δείγμα αδυναμίας ή ότι πρέπει να αποφεύγονται τα δύσκολα συναισθήματα (συχνά αναφέρονται ως αρνητικά ή τοξικά) είτε γιατί είναι ένδειξη διαταραχής είτε γιατί αν τα αποφύγουμε θα είμαστε ψυχικά υγιείς ή πνευματικά ανώτεροι. Αυτή η άποψη είναι επιζήμια και συχνά δυσχεραίνει τη θεραπευτική διαδικασία. Αυτοί οι παράγοντες, λοιπόν, επηρεάζουν και αυξάνουν τη συχνότητα της αλεξιθυμίας, είτε εμφανίζεται σε μικρό ή μεγάλο βαθμό στην εποχή μας.
          iii/ Η τρίτη συνιστώσα που μπορεί να μας βοηθήσει στην κατανόηση της αλεξιθυμίας είναι η ερμηνεία της απώθησης των συναισθημάτων ως ψυχολογικός μηχανισμός. Όπως εξηγήσαμε δεν απωθούμε τα συναισθήματα συνειδητά και με κάποια συγκεκριμένη πρόθεση. Γιατί, όμως, συμβαίνει αυτό; Υπάρχει κάποια λογική εξήγηση; Παρότι υπάρχουν πολλές διαφορετικές απόψεις στον κλάδο της ψυχολογίας, αυτή που φαίνεται να επικρατεί και επιβεβαιώνεται από την θεωρία του ψυχικού τραύματος³ είναι ότι η απώθηση των συναισθημάτων είναι ένας προστατευτικός ψυχολογικός μηχανισμός. Αυτό συμβαίνει όταν κάποια στιγμή στο παρελθόν έχουμε έρθει σε επαφή με έντονα δυσάρεστα συναισθήματα, είτε αυτό έγινε σε κάποιο μεμονωμένο συμβάν (π.χ. ατύχημα ή περιστατικό βίας) είτε αφορά μια μακροχρόνια συνθήκη στρες (π.χ. παραμέληση σε μικρή ηλικία, συνεχόμενες υψηλές απαιτήσεις από τον περίγυρο κ.α.). Ο οργανισμός μας στην  προσπάθεια να ανταπεξέλθει στις δύσκολες καταστάσεις “κλειδώνει”  τα δύσκολα συναισθήματα και αν οι στρεσογόνες καταστάσεις συνεχίζονται για πολύ καιρό η απώθηση των συναισθημάτων γίνεται μια ψυχολογική συνήθεια, δηλαδή η απώθηση γίνεται αντανακλαστικά άσχετα με την ένταση ή το είδος των υποκείμενων συναισθημάτων. Η παροιμία «όποιος έχει καεί στο χυλό φυσάει και το γιαούρτι» αν και απλοϊκή ταιριάζει απόλυτα σ΄ αυτό που περιγράφουμε. 
         Πως μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την αλεξιθυμία; Είναι εύλογο ότι για τις περιπτώσεις που συντρέχει κάποια οργανική αιτία, όπως κάποια εγκεφαλική βλάβη, π.χ. κάποιο εγκεφαλικό επεισόδιο ή σκλήρυνση κατά πλάκας, θα πρέπει να αντιμετωπιστεί η υποκείμενη πάθηση και μετά να δοκιμάσουμε κάποια ψυχοθεραπευτική παρέμβαση. Η ψυχοθεραπεία είναι η βασική επιλογή αντιμετώπισης και ενώ υπάρχουν αρκετές θεραπευτικές επιλογές αποτελεσματικές για την αλεξιθυμία, οι έρευνες που έχουν γίνει δεν έχουν καταλήξει στην υπεροχή κάποιας μεθόδου ή θεραπευτικού σχήματος έναντι των άλλων. Η φαρμακοθεραπεία δεν ενδείκνυται στην αλεξιθυμία, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να χορηγηθεί φαρμακευτική αγωγή αν συνυπάρχει κάποια διαταραχή όπως κατάθλιψη, διαταραχή πανικού κ.α. Το κοινό χαρακτηριστικό των ψυχοθεραπειών που μπορούν να βοηθήσουν στην αλεξιθυμία είναι η εκπαίδευση στην αναγνώριση των συναισθημάτων και στην περιγραφή τους. Η Ψυχοθεραπεία στο One Healing είναι μια θεραπευτική μέθοδος ενημερωμένη στο ψυχικό τραύμα (trauma informed therapy) και αντλεί διαλογιστικές πρακτικές από το Time Therapy ειδικά σχεδιασμένες για την αναγνώριση και παρατήρηση των συναισθημάτων. Αποτελεί ένα κατάλληλο θεραπευτικό εργαλείο για την αλεξιθυμία και έναν δρόμο για την αυτογνωσία μιας και δεν μπορεί να υπάρξει επίγνωση του εαυτού μας χωρίς την συνειδητή συμπερίληψη του συναισθηματικού μας κόσμου.



¹ https://www.goodtherapy.org/famous-psychologists/peter-sifneos.html 
²  https://www.frontiersin.org/journals/psychiatry/articles/10.3389/fpsyt.2019.01026/full https://www.frontiersin.org/journals/psychiatry/articles/10.3389/fpsyt.2019.01026/full 
³ http://onehealingpath.gr/el/item/15-psyxiko-trayma